NWO- en KNAW–instituten vragen om blijvende aandacht voor academische waarden in kennisveiligheidsbeleid

De Nederlandse kennissector heeft de Nationale Leidraad Kennisveiligheid breed geïmplementeerd: er wordt op bijna ieder thema uit de Leidraad voortuitgang geboekt en het kennisveiligheidsbeleid bij de kennisinstellingen ontwikkelt zich verder door, blijkt uit het onlangs gepubliceerde sectorbeeld kennisveiligheid 2026. De onderzoeksinstituten van de KNAW en NWO herkennen dit beeld en kunnen zich vinden in de aanbevelingen uit het rapport, laten zij in hun bestuurlijke reactie weten. 

Onder het motto ‘open waar mogelijk, gesloten waar nodig’ hebben de onderzoeksinstituten de Nationale Leidraad breed geïmplementeerd en worden er grote stappen gezet in het verder ontwikkelen van het beleid op kennisveiligheid. Hiervoor signaleren de onderzoeksinstituten echter nog wel een aantal spanningen en uitdagingen. Allereerst benadrukken de organisaties het belang van een open academische cultuur voor wetenschap van wereldklasse. Voor het nationale beleid op kennisveiligheid vragen de instellingen dan ook om voortdurend aandacht te hebben voor het waarborgen van academische vrijheid, open science en het creëren van een sociaal veilige en inclusieve omgeving.

Bovendien blijkt uit het sectorbeeld dat screening, focus op risicolanden en case-by-case afwegingen van een adviesteam kennisveiligheid op de werkvloer soms als algemene richtlijn wordt ervaren, met discriminatie en/of stigmatisering tot gevolg. Beide organisaties roepen op om bij de verdere ontwikkeling van de nationale aanpak aandacht te hebben voor het actief tegen gaan van discriminatie. 

‘Belang van betrouwbare en toegankelijke informatie’

Daarnaast signaleren de organisaties dat de kennissector een grote behoefte heeft aan betrouwbare en toegankelijke informatie op basis waarvan interne risico- analyses en -afwegingen op het gebied van Kennisveiligheid gemaakt kunnen worden. Daarom vragen de KNAW en NWO om dringend aan de slag te gaan met het ontwikkelen van praktische Nederlandse en/of Europese handvatten die kennisinstellingen helpen met het naleven van relevante wetgeving (zoals de sanctie- en exportwetgeving) en het maken van interne risicoanalyses. Het door ontwikkelen van het Loket Kennisveiligheid zien de KNAW en NWO daarbij als een belangrijke stap. 

‘Gelijk Europees speelveld’

In hun bestuurlijke reactie op het sectorbeeld vragen de organisaties bovendien aandacht voor het belang van een gelijk speelveld in Europa rondom kennisveiligheid. Verschillende perspectieven over de aanpak van kennisveiligheid in Europese landen waarmee Nederland veel samenwerkt bemoeilijken of beperken de samenwerking tussen onderzoekers in Europa. Ook verhoogt het vooruitlopen op een Europese aanpak het risico dat talentvolle onderzoekers Nederland vermijden. Dat heeft nadelige gevolgen voor de internationale concurrentiepositie van Nederland. 

‘Opluchting over pas op de plaats screening kennisveiligheid’

Tot slot verzoeken de organisaties om blijvend aandacht te hebben voor de proportionaliteit, uitvoerbaarheid en impact van nationale maatregelen. De KNAW en NWO zijn dan ook opgelucht dat minister Letschert (OCW) gelijktijdig met het publiceren van het sectorbeeld kennisveiligheid 2026 heeft laten weten een pas op de plaats te maken met de ‘screeningswet’, gericht op het screenen van onderzoekers die in Nederland willen gaan werken en daarbij toegang krijgen tot sensitieve technologie. Naar verwachting wordt er in het voorjaar meer bekend over een smallere screening. 

‘Nationale aanpak kennisveiligheid is effectief’

Overkoepelend beschouwen beide organisaties de nationale aanpak kennisveiligheid als zeer effectief. Het nationale beleid wordt vormgegeven op basis van vertrouwen van de minister in de kennissector, de dialoog tussen de kennisinstellingen en het ministerie, zelfregulering en ondersteuning via het Loket Kennisveiligheid. Volgens de organisaties heeft deze aanpak het beleid rondom kennisveiligheid binnen de Nederlandse kennissector versterkt. Daarom vertrouwen de KNAW en NWO op continuering van de dialoog en uitwerking van de nationale aanpak met ruimte voor de gedeelde zorgen.