Einstein Telescoop

Faciliteiten en onderzoek

De waarnemingen sinds 2015 van trillingen in de ruimtetijd van het universum hebben een nieuw venster op het heelal geopend, met zicht op extreme kosmische gebeurtenissen. Het onderzoeksveld in zwaartekrachtgolven is geëxplodeerd met honderden nieuwe metingen met de bestaande observatoria, en plannen voor nieuwe nog gevoeliger meetapparatuur. De Einstein Telescoop (ET) is het voorstel voor een ondergrondse detector voor zwaartekrachtsgolven, die vele malen gevoeliger moet worden dan bestaande instrumenten als LIGO en Virgo.

Met de voorgestelde Einstein Telescoop wordt het mogelijk in detail naar het trillende heelal “terug te luisteren” tot kort na de oerknal. Daartoe is behalve een plaatsing ondergronds en schaalvergroting ook een breed scala aan nieuwe technologie nodig op gebied van trillingscorrectie, lasers, quantumdetectie en cryogene koeling. Nikhef biedt zowel technisch-wetenschappelijke als organisatie-expertise en capaciteit voor het project dat in 2022 financiering en een grote reservering ontving uit het Nationaal Groeifonds.

De eerste ontwerpen voor de ET voorzien in een driehoekig tunnelstelsel met zijden van tien kilometer, waarin drie lasersystemen simultaan waarnemingen doen. De lengte van de armen verhoogt de gevoeligheid aanzienlijk vergeleken met de huidige detectoren. De driehoek maakt lokalisatie van bronnen aan de hemel preciezer en optimaliseert ruisonderdrukking. Inmiddels worden ook losse L-vormige constellaties van twee observatoria nader bestudeerd, mogelijk op verschillende locaties in Europa.

Om een deel van de benodigde nieuwe technieken te beproeven, bouwen Nikhef en de Universiteit Maastricht de ETpathfinder-faciliteit. Dit is een testopstelling voor laser- en spiegeltechnologie die in ET een rol gaan spelen. 

Samenwerkingsverband

Nederland heeft een vooraanstaande rol in het ontwikkelingsproces van de Einstein Telescoop, met NWO-instituut Nikhef als vooraanstaand speler, samen met ministeries en provinciale instellingen. Nederland bereidt samen met België en Duitsland ook een kandidatuur voor van de bouw van de ET in de Euroregio Maas-Rijn (EMR). Een bidbook wordt in 2026 ingediend.

De Einstein Telescoop is inmiddels een breed Europees initiatief geworden met een eigen organisatie, de Einstein Telescope Organisation (ETO), en wetenschappelijke Einstein Telescope Collaboration, en een groot aantal betrokken leden, waaronder Nederland. ETO bereidt de keuze voor een ontwerp en een bouwlocatie voor de ET voor, met ondersteuning vanuit instellingen in de lidstaten. Nikhef faciliteert veel vooronderzoek vanuit het onderzoeksprogramma Gravitational Waves.

Meer informatie

Meer weten over de Einstein Telescoop? Bekijk dan de ET-website. Meer informatie over instituut Nikhef vind je op de website van Nikhef.